داکر (Docker) — از هیچ تا استقرار یک برنامهٔ واقعی

اول چک کن مجازی‌سازی روشن است: Ctrl + Shift + Esc را بزن تا مدیر وظیفه باز شود، به تب عملکرد (Performance) برو و روی CPU کلیک کن.

در پنل سمت راست باید خطی به اسم Virtualization ببینی که جلویش نوشته Enabled. مجازی‌سازی یعنی توانایی پردازنده برای اجرای یک کامپیوتر کوچک داخل کامپیوتر تو — داکر روی ویندوز دقیقاً به همین نیاز دارد.

اگر جلوی آن خط نوشته بود Disabled، کامپیوتر را خاموش‌روشن کن و وارد تنظیمات اولیهٔ مادربرد (BIOS یا UEFI) شو و گزینهٔ مجازی‌سازی را روشن کن.

کلید ورود به این تنظیمات بسته به سازندهٔ دستگاه فرق می‌کند (روی خیلی از لپ‌تاپ‌ها F2 و روی خیلی از دسکتاپ‌ها Del است و موقع روشن شدن، پایین صفحه می‌نویسد). اسم گزینه معمولاً چیزی شبیه Intel Virtualization Technology یا AMD SVM Mode است. اگر نوشته بود Enabled، این گام را رد کن و تیکش را بزن.

روی دکمهٔ ویندوز راست‌کلیک کن، Terminal (Admin) یا Windows PowerShell (Admin) را باز کن و این دستور را بزن:

wsl --install

این دستور زیرسیستم لینوکس ویندوز (WSL) را نصب می‌کند: یک لینوکس کوچک و سبک داخل ویندوز که داکر کانتینرهایش را آن‌جا اجرا می‌کند. بعد از تمام شدن، کامپیوتر را یک بار ری‌استارت کن. اگر پیغام داد که از قبل نصب است، عالی است — برو گام بعد.

به سایت رسمی داکر برو و نسخهٔ ویندوزِ Docker Desktop را دانلود کن.

آدرس سایت docker.com است و صفحهٔ دانلود، خودش نسخهٔ مناسب ویندوز را پیشنهاد می‌دهد. حجم فایل حدود یک گیگابایت است. اگر سایت باز نشد، فایل نصب معمولاً روی سایت‌های نرم‌افزار ایرانی هم آینه (کپی) می‌شود.

فایل دانلودشده را اجرا کن و در پنجرهٔ نصب، گزینهٔ مربوط به استفاده از WSL 2 را تیک‌دار بگذار و نصب را تمام کن.

معمولاً همین گزینه از قبل تیک دارد. نصب حدود ۳ تا ۱۰ دقیقه طول می‌کشد و ممکن است آخرش بخواهد از ویندوز خارج و دوباره وارد شوی.

برنامهٔ Docker Desktop را باز کن و صبر کن تا پایین پنجره وضعیت موتور سبز شود.

بار اول ممکن است ۱ تا ۳ دقیقه طول بکشد و شرایط استفاده را نشان بدهد که باید بپذیری. تا وقتی نشانگر موتور سبز نشده، هیچ دستور داکری کار نمی‌کند؛ این عادی است.

یک پنجرهٔ PowerShell معمولی (بدون دسترسی مدیر) باز کن و بنویس:

docker version

باید یک خروجی نسبتاً بلند ببینی که دو بخش دارد: بخش Client و بخش Server.

اول عمداً بگذار خراب شود تا خطا برایت آشنا شود. در PowerShell بزن:

docker run hello-world

اگر پیغام‌هایی شبیه TLS handshake timeout یا unauthorized یا connection reset دیدی، هیچ اتفاق بدی نیفتاده — این دقیقاً همان محدودیتی است که الان درستش می‌کنیم. (اگر برایت کار کرد، یعنی اینترنتت از مسیر دیگری می‌رود؛ باز هم این مرحله را انجام بده تا سرعتت بیشتر شود.)

آدرس یک میرور فعال ایرانی را پیدا کن.

چند شرکت میزبانی و ابری ایرانی این سرویس را رایگان می‌دهند و آدرسش را در صفحهٔ مستندات خودشان منتشر می‌کنند (برای نمونه آروان‌کلود سال‌هاست چنین آدرسی دارد). این آدرس‌ها هر چند وقت عوض می‌شوند، پس آدرس را از سایت خود آن سرویس بردار، نه از یک آموزش قدیمی. آدرس چیزی شبیه https://docker.example.ir خواهد بود.

در Docker Desktop روی چرخ‌دندهٔ تنظیمات کلیک کن و بخش Docker Engine را باز کن.

آن‌جا یک ویرایشگر متنی می‌بینی که داخلش چند خط با آکولاد نوشته شده. این همان فایل پیکربندی موتور داکر است که اسمش daemon.json است.

کلید registry-mirrors را با آدرس میرورت به همان متن اضافه کن و روی دکمهٔ اعمال و راه‌اندازی دوباره (Apply & restart) بزن.

{
  "registry-mirrors": ["https://docker.example.ir"]
}

به‌جای docker.example.ir آدرس واقعی خودت را بگذار. اگر از قبل کلیدهای دیگری آن‌جا بود، پاکشان نکن؛ فقط بین آکولادها یک کاما بگذار و خط جدید را اضافه کن. مواظب باش ساختار JSON سالم بماند وگرنه موتور بالا نمی‌آید.

صبر کن موتور دوباره سبز شود و همان دستور اول را تکرار کن:

docker run hello-world

این بار باید چند خط دانلود ببینی و بعد پیغام Hello from Docker! ظاهر شود.

یک وب‌سرور واقعی را با یک خط بالا بیاور:

docker run -d -p 8080:80 --name web nginx:alpine

یعنی: ایمیج nginx:alpine را بگیر، در پس‌زمینه اجرا کن (-d)، اسمش را بگذار web، و پورت ۸۰۸۰ کامپیوتر من را به پورت ۸۰ داخل کانتینر وصل کن.

مرورگر را باز کن و برو به http://localhost:8080

باید صفحهٔ خوش‌آمدگویی nginx را ببینی. همین الان یک وب‌سرور واقعی روی کامپیوترت اجرا شد، بدون اینکه چیزی نصب کنی.

ببین چه چیزی در حال اجراست:

docker ps

ستون STATUS باید چیزی شبیه Up 2 minutes نشان بدهد و ستون PORTS نگاشت پورت‌ها را. دستور docker ps -a کانتینرهای خاموش را هم نشان می‌دهد.

صفحهٔ مرورگر را چند بار تازه کن، بعد بنویس:

docker logs web

هر بار که صفحه را باز کردی یک خط این‌جا ثبت شده است. لاگ یعنی همان چیزی که برنامه در حال اجرا چاپ می‌کند؛ این پنجره‌ات به دنیای داخل کانتینر است.

خاموش و روشنش کن و بین این دو، مرورگر را تازه کن:

docker stop web
docker start web

وقتی خاموش است مرورگر خطا می‌دهد، وقتی روشن می‌شود دوباره جواب می‌دهد. stop کانتینر را نمی‌کُشد، فقط متوقفش می‌کند.

حالا کاملاً پاکش کن و ببین ایمیج سر جایش هست:

docker rm -f web
docker image ls

کانتینر رفت، ولی nginx هنوز در فهرست ایمیج‌هاست. یعنی دفعهٔ بعد بدون دانلود، در یک ثانیه دوباره بالا می‌آید.

فهرست ایمیج‌هایت را با اندازه‌شان ببین:

docker image ls

هر ردیف سه چیز مهم دارد: نام (REPOSITORY)، تگ (TAG) و شناسه (IMAGE ID).

یک نسخهٔ مشخص را دانلود کن تا فرق تگ‌ها را ببینی:

docker pull nginx:1.27-alpine

تگ یعنی همان چیزی که بعد از دو نقطه می‌آید و نسخه را مشخص می‌کند. اگر تگ ننویسی، داکر خودش latest را فرض می‌گیرد.

دوباره فهرست را ببین و اندازه‌ها را با فضای واقعی مقایسه کن:

docker image ls
docker system df

جمع ستون اندازه‌ها بیشتر از فضای واقعی اشغال‌شده است، چون لایه‌های مشترک فقط یک بار روی دیسک ذخیره می‌شوند.

تاریخچهٔ ساخته شدن یک ایمیج را ببین:

docker image history nginx:alpine

هر ردیف یک لایه است و نشان می‌دهد آن لایه با چه دستوری ساخته شده و چقدر حجم اضافه کرده. این‌طوری می‌فهمی حجم یک ایمیج دقیقاً از کجا آمده.

نسخهٔ اضافی را پاک کن:

docker image rm nginx:1.27-alpine

اگر پیغام داد که ایمیج در حال استفاده است، یعنی کانتینری از رویش ساخته شده؛ اول آن کانتینر را حذف کن.

یک پوشهٔ کاری بساز و واردش شو. در PowerShell بزن:

mkdir C:\docker-shop
cd C:\docker-shop

مسیر را بدون فاصله و بدون حروف فارسی انتخاب کن؛ بعضی دستورها با مسیرهای فاصله‌دار دردسر درست می‌کنند.

داخل همین پوشه فایلی به نام server.js بساز و این کد را داخلش بگذار.

می‌توانی با Notepad بسازی، ولی موقع ذخیره حتماً نوع فایل را روی «همهٔ فایل‌ها» بگذار تا پسوند .txt به آخرش اضافه نشود. این برنامه یک وب‌سرور کوچک است و هیچ کتابخانهٔ بیرونی لازم ندارد.

const http = require("http");
const net = require("net");
const os = require("os");

const PORT = process.env.PORT || 3000;
const APP_NAME = process.env.APP_NAME || "Shop Web";
const DB_HOST = process.env.DB_HOST || "db";
const DB_PORT = Number(process.env.DB_PORT || 5432);

function checkDb() {
  return new Promise((resolve) => {
    const socket = net.connect({ host: DB_HOST, port: DB_PORT });
    const finish = (ok) => { socket.destroy(); resolve(ok); };
    socket.setTimeout(1500);
    socket.on("connect", () => finish(true));
    socket.on("timeout", () => finish(false));
    socket.on("error", () => finish(false));
  });
}

const server = http.createServer(async (req, res) => {
  if (req.url === "/health") {
    res.writeHead(200, { "Content-Type": "application/json" });
    return res.end(JSON.stringify({ status: "ok" }));
  }
  const dbUp = await checkDb();
  res.writeHead(200, { "Content-Type": "text/html; charset=utf-8" });
  res.end(
    "<h1>" + APP_NAME + "</h1>" +
    "<p>container: " + os.hostname() + "</p>" +
    "<p>database: " + (dbUp ? "connected" : "unreachable") + "</p>"
  );
});

server.listen(PORT, "0.0.0.0", () => {
  console.log("listening on port " + PORT);
});

در همان پوشه فایل package.json را بساز:

{
  "name": "docker-shop-web",
  "version": "1.0.0",
  "private": true,
  "main": "server.js",
  "scripts": {
    "start": "node server.js"
  }
}

این فایل شناسنامهٔ پروژهٔ Node.js است و می‌گوید برنامه با چه دستوری اجرا می‌شود.

حالا دستور پخت را بنویس: فایلی به نام Dockerfile — بدون هیچ پسوندی.

FROM node:22-alpine

WORKDIR /app

COPY package.json ./
RUN npm install --omit=dev

COPY . .

EXPOSE 3000
CMD ["node", "server.js"]

خط به خط: از پایهٔ Node.js نسخهٔ ۲۲ روی Alpine شروع کن؛ پوشهٔ کارت داخل کانتینر /app باشد؛ اول فقط شناسنامه را کپی کن و کتابخانه‌ها را نصب کن؛ بعد بقیهٔ کد را کپی کن؛ اعلام کن روی پورت ۳۰۰۰ گوش می‌دهی؛ و در آخر برنامه را اجرا کن.

ایمیج را بساز (به نقطهٔ آخر دستور دست نزن):

docker build -t shop-web:1.0.0 .

نقطهٔ آخر یعنی «مصالح ساخت را از همین پوشه بردار». -t هم نام و تگ ایمیج را تعیین می‌کند. بار اول چند دقیقه طول می‌کشد چون پایهٔ Node.js دانلود می‌شود.

ایمیج خودت را اجرا کن:

docker run -d -p 8080:3000 --name shop -e APP_NAME="Rayon Shop" shop-web:1.0.0

حالا برو به http://localhost:8080. باید نام برنامه، نام کانتینر، و عبارت database: unreachable را ببینی — پایگاه داده هنوز ساخته نشده و این کاملاً درست است. سوئیچ -e یعنی «یک متغیر محیطی به کانتینر بده».

اول عمداً یک داده را از دست بده. یک کانتینر ساده بساز و داخلش فایل بنویس:

docker run -d --name loss alpine sleep 3600
docker exec loss sh -c "echo salam > /note.txt"
docker exec loss cat /note.txt

باید کلمهٔ salam چاپ شود. دستور exec یعنی «این فرمان را داخل کانتینرِ در حال اجرا انجام بده».

حالا پاکش کن، دوباره بسازش و همان فایل را بخواه:

docker rm -f loss
docker run -d --name loss alpine sleep 3600
docker exec loss cat /note.txt

این بار خطای No such file or directory می‌گیری. فایل نابود شد. این مهم‌ترین چیزی است که باید دربارهٔ کانتینرها بدانی.

یک ولوم نام‌دار بساز:

docker volume create shop-data

کانتینری بساز که آن ولوم را روی پوشهٔ /data سوار کرده باشد و داخلش بنویس:

docker rm -f loss
docker run -d --name keeper -v shop-data:/data alpine sleep 3600
docker exec keeper sh -c "echo dade-mohem > /data/note.txt"

در -v shop-data:/data سمت چپ نام ولوم است و سمت راست مسیری داخل کانتینر که ولوم آن‌جا سوار می‌شود.

حالا همان آزمایش قبلی را تکرار کن: کانتینر را نابود کن، دوباره بساز و بخوان:

docker rm -f keeper
docker run -d --name keeper -v shop-data:/data alpine sleep 3600
docker exec keeper cat /data/note.txt

این بار داده سر جایش است. کانتینر رفت، دفترچه ماند.

فهرست ولوم‌هایت را ببین و بعد کانتینر آزمایشی را پاک کن:

docker volume ls
docker rm -f keeper

دقت کن که با پاک کردن کانتینر، ولوم shop-data همچنان در فهرست می‌ماند.

در همان پوشهٔ C:\docker-shop فایلی به نام compose.yaml بساز:

services:
  web:
    build: .
    ports:
      - "8080:3000"
    environment:
      APP_NAME: "Rayon Shop"
      DB_HOST: db
      DB_PORT: 5432
    depends_on:
      db:
        condition: service_healthy
    restart: unless-stopped

  db:
    image: postgres:16-alpine
    environment:
      POSTGRES_USER: shop
      POSTGRES_PASSWORD: change-me-123
      POSTGRES_DB: shopdb
    volumes:
      - dbdata:/var/lib/postgresql/data
    healthcheck:
      test: ["CMD-SHELL", "pg_isready -U shop -d shopdb"]
      interval: 5s
      timeout: 3s
      retries: 10
    restart: unless-stopped

volumes:
  dbdata:

در فایل‌های YAML فاصله‌های ابتدای خط معنا دارند و باید فقط با فاصله باشند، نه کلید Tab. اگر خطای عجیب گرفتی، اول همین را چک کن.

کانتینر قدیمی را کنار بگذار تا پورت آزاد شود:

docker rm -f shop

کل سیستم را با یک دستور بالا بیاور:

docker compose up -d

دقت کن docker compose با فاصله نوشته می‌شود؛ شکل قدیمی docker-compose با خط تیره مربوط به نسخه‌های قدیمی است. بار اول، دانلود پایگاه دادهٔ PostgreSQL چند دقیقه طول می‌کشد.

وضعیت سرویس‌ها را ببین:

docker compose ps

باید دو ردیف ببینی و جلوی db عبارتی شبیه healthy بیاید. اگر هنوز starting است، چند ثانیه صبر کن و دوباره بزن.

برو به http://localhost:8080

حالا باید بنویسد database: connected. یعنی کانتینر برنامه توانست کانتینر پایگاه داده را با نام db پیدا کند و به آن وصل شود.

همه را با هم بخوابان و ببین ولوم باقی می‌ماند:

docker compose down
docker volume ls

کانتینرها و شبکه پاک شدند، ولی ولومی که اسمش با پیشوند پروژه ساخته شده هنوز هست. برای ادامهٔ کار دوباره docker compose up -d بزن.

در پوشهٔ پروژه فایلی به نام .dockerignore بساز (با یک نقطه شروع می‌شود):

node_modules
npm-debug.log
.git
.env
Dockerfile
compose.yaml
*.md

ویندوز اجازه نمی‌دهد اسم فایل را در File Explorer با نقطه شروع کنی؛ یا از یک ویرایشگر کد استفاده کن یا در PowerShell بزن New-Item .dockerignore و بعد ویرایشش کن.

محتوای Dockerfile را کامل با این نسخه جایگزین کن:

# ---------- build stage ----------
FROM node:22-alpine AS build
WORKDIR /app
COPY package.json ./
RUN npm install --omit=dev
COPY . .

# ---------- runtime stage ----------
FROM node:22-alpine
ENV NODE_ENV=production
WORKDIR /app
COPY --from=build --chown=node:node /app /app
USER node
EXPOSE 3000
HEALTHCHECK --interval=30s --timeout=3s --start-period=5s \
  CMD wget -qO- http://127.0.0.1:3000/health || exit 1
CMD ["node", "server.js"]

نسخهٔ جدید را بساز:

docker build -t shop-web:1.1.0 .

دو نسخه را کنار هم ببین:

docker image ls shop-web

در این برنامهٔ کوچک اختلاف اندازه کم است، چون ما ابزار ساخت سنگینی نداشتیم. صادقانه بگویم: ارزش واقعی این الگو در پروژه‌های واقعی است — مثلاً یک پروژهٔ React یا TypeScript که ایمیجش با این روش از حدود یک گیگابایت به حدود صد مگابایت می‌رسد.

اجرا کن و ببین با چه کاربری اجرا می‌شود:

docker run -d -p 8081:3000 --name shop2 shop-web:1.1.0
docker exec shop2 whoami

باید بنویسد node و نه root. پورت ۸۰۸۱ را انتخاب کردیم تا با سرویس Compose که روی ۸۰۸۰ است تداخل نکند.

بعد از حدود نیم دقیقه، وضعیت سلامتش را بپرس:

docker ps
docker inspect --format "{{.State.Health.Status}}" shop2

در خروجی docker ps کنار وضعیت، عبارتی شبیه (healthy) می‌بینی. دستور دوم فقط همان یک کلمه را چاپ می‌کند.

یک برچسب دوم به همان ایمیج بزن و ببین شناسه‌شان یکی است:

docker tag shop-web:1.1.0 shop-web:latest
docker image ls shop-web

هر دو ردیف IMAGE ID یکسان دارند، چون یک ایمیج‌اند با دو نام.

ایمیج را به یک فایل قابل حمل تبدیل کن:

docker save -o shop-web-1.1.0.tar shop-web:1.1.0

حالا در پوشه‌ات یک فایل داری که کل ایمیج داخلش است. این فایل را می‌توانی با هر روشی به سرور برسانی.

همان فایل را دوباره بارگذاری کن تا مطمئن شوی سالم است:

docker image rm shop-web:1.1.0
docker load -i shop-web-1.1.0.tar
docker image ls shop-web

روی سرور مقصد هم دقیقاً همین دستور docker load اجرا می‌شود. (اگر گفت ایمیج در حال استفاده است، اول docker rm -f shop2 بزن.)

اگر به یک رجیستری دسترسی داری، مسیر استاندارد این است:

docker login
docker tag shop-web:1.1.0 USERNAME/shop-web:1.1.0
docker push USERNAME/shop-web:1.1.0

به‌جای USERNAME نام کاربری‌ات در آن رجیستری را بگذار. توجه: ارسال به Docker Hub از داخل ایران معمولاً کار نمی‌کند؛ گزینه‌های عملی، رجیستری خصوصی روی سرور خودت یا سرویس رجیستری یک ارائه‌دهندهٔ داخلی است. اگر هیچ‌کدام را نداری، این گام را رد کن و تیکش را بزن — مسیر save و load کاملاً کافی است.

اجرای «مثل سرور» را تمرین کن: با سیاست راه‌اندازی خودکار.

docker rm -f shop2
docker run -d -p 8081:3000 --restart unless-stopped --name shop2 shop-web:1.1.0

اگر خط اول گفت چنین کانتینری وجود ندارد، اشکالی ندارد — یعنی در گام قبل پاکش کرده‌ای؛ فقط خط دوم را اجرا کن.

با --restart unless-stopped اگر کانتینر خراب شد یا سرور ری‌استارت شد، داکر خودش دوباره بالایش می‌آورد — مگر اینکه خودت عمداً خاموشش کرده باشی.

وارد کانتینر شو و داخلش بگرد:

docker exec -it shop2 sh

حالا داخل کانتینر هستی. بزن ls تا فایل‌های برنامه را ببینی، بعد env تا متغیرهای محیطی را ببینی، و آخرش exit تا بیرون بیایی. خروج تو هیچ تأثیری روی اجرای کانتینر ندارد.

لاگ زنده را با تعداد محدود ببین:

docker logs --tail 50 -f shop2

با Ctrl + C بیرون بیا. سوئیچ --tail جلوی سرازیر شدن هزاران خط قدیمی را می‌گیرد.

مصرف منابع همهٔ کانتینرها را ببین:

docker stats --no-stream

ستون‌های مصرف پردازنده و حافظه را نشان می‌دهد. بدون --no-stream این نما زنده و مداوم به‌روز می‌شود.

یک کانتینر با سقف منابع اجرا کن:

docker run -d --name limited --memory 256m --cpus 0.5 --restart unless-stopped nginx:alpine

حالا این کانتینر هرچقدر هم شلوغ شود، بیش از ۲۵۶ مگابایت حافظه و نصف یک هستهٔ پردازنده نمی‌گیرد. روی سرور مشترک، این تفاوت بین «یک سرویس کند شد» و «کل سرور خوابید» است.

ببین داکر چقدر از دیسکت را گرفته:

docker system df

ستون RECLAIMABLE می‌گوید چقدرش قابل آزاد شدن است.

نظافت امن انجام بده و کانتینرهای تمرینی را جمع کن:

docker rm -f limited
docker image prune

دستور image prune فقط ایمیج‌های بی‌نام و بی‌استفاده (به آن‌ها می‌گویند dangling) را پاک می‌کند و امن است. تأیید می‌خواهد؛ y بزن.